Iz istorije orijentalnog plesa

(Video ilustracije uz poglavlje Moderna istorija orijentanlnog plesa iz knjige Umetnost orijentalnog plesa)

Orijentalni ples ima drevne korene koji su geografski i kulturno razgranati. Međutim, sam orijentalni ples kao takav nastaje na prelazu iz 19. u 20. vek. Komplikovane i nezavidne političke okolnosti tokom 19. veka uticale su na transformaciju društva u severnoj Africi i na Levantu. Ova nova društvena situacija pokazala se kao posebno plodno tle za značajni razvoj industrije zabave, i s tim u vezi i izvođačkih umetnosti.

Na Levantu, Magrebu i Egiptu, kao i na današnjoj teritoriji Turske, pojavili su lokali po uzoru na noćne klubove i kabare evropskog tipa. Takođe se razvija pozorišna scena, posebno žanr muzičkih komedija, sličan evropskoj opereti. Pojava novih oblika zabave na Bliskom istoku značila je i novi prostor kako za zabavljače, tako i za igračice, koje su se već profesionalno bavile plesom, odnosno koje su ples učile od svojih prethodnica.

Sa druge strane, Zapad postaje fasciniran igrama sa Bliskog istoka. Svuda se oseća uticaj igara iz druguh kultura: od „egzotičnih“ plesačica u sumnjivim lokalim, do pionira modernog baleta.

Tradicionalni profesionalni igrači

Stilovi profesionalne igre iz 19. veka daju osnovu orijentalnog plesa. Najpoznatije grupe igračica bile su gavazi i avalim u Egiptu, čengi u Turskoj i šihat i uled nail (naili) na Magrebu. Mnoge tradicionalne igre su nestale ili skoro nestale tokom 20. veka, dok druge i dalje postoje i čine deo popularne kulture u svojoj postojbini.

Orijent u popularnoj kulturi na Zapadu

Neke od tih igračica gostovale su i na raznim izložbama i sajmovima u Evropi i Americi – pre svega na Svetskim izložbama u Parizu i u Čikagu – što je doprinelo popularnosti njihovog plesa na Zapadu. Međutim, narodne igre udaljenih krajeva interesovale su samo malo broj ljudi, dok je publika hrlila da vidi nešto što je smatrala skandaloznim.

To je potaklo i brojne igračice u evropskim kabareima da uvrste u repertoar izmišljene pseudo-istočnjačke plesove, često veoma erotizovane. S druge strane, pojedine plesače i koreografe baleta nije opčinjavala toliko egzotika, koliko prirodnost pokreta ne-evropskih plesova, iskonska snaga i duhovnost. Tražili su i nalazili u igrama drugih kultura ono što je individualno, ekspresivno, emotivno – nasuprto klasičnom baletu koji je doživljavan kao izveštačen i preokupiran vizuelnim utiskom.

„Egzotični Istok“ je postao i jedna od omiljena tema holivudske produkcije sredine 20. veka. Međutim, igračice koje su se obavezno pojavljivale u tim filmovima vrlo retko su bile prave trbušne igračice. Njihov ples je bio kombinacija džeza i burleske, bez veze sa orijentalnim plesom.

Zlatno doba Egipatske industrije zabave (posebno filma)

U međuvremenu, na Istoku svugde su dolazili do izražaja s jedne strane lokalni sadržaji, a sa druge program prekopiran iz evropskih, posebno francuskih varijetea. Vremenom je stvoren novi stil – elegantan, prefinjen i zabavan kako lokalnim ljudima, tako i turistima. Tom novom–starom plesu, koji je bio kombinacija nekoliko tradicionalnih igara uz zapadne uticaje, dali su ime „raks šarki“, tj. „ples Istoka“, što je trebalo jasno da ga odvoji kako od narodnih, tako i od evropskih igara.

Centar industrije zabave postao je Kairo, gde su stizali muzičari, glumci, igrači iz celog arapskog sveta. Čuvene zvezde kairskih varijetea i kasina (posebno kasina Badija), postale su zvezde egipatskih filmova i tako stekle popularnost u čitavom arapskom svetu. Najpoznatije igračice iz ovog perioda ostale su Tahija Karioka, Samija Gamal i Naima Akif, a pored njih bile su u svoje vreme popularne i Kiti Fotsati, Naima Mohtar, Nahid Sabri i mnoge druge.

Kraj osmanske imperije

Orijentalni ples koji se razvio u Turskoj imao je sličnu pozornicu – noćne klubove i kabare – ali drugačiji razvoj. U tim novim lokalima nisu se zapošljavale samo čengije, već i igračice koje su ranije živele na dvoru, u haremu. Nakon proglašenja republike, nova kulturna politika zahtevala je evropeizaciju, pa je orijentalni ples pao u nemilost. Ipak, orijentalni ples ostao je prisutan kako na privatnim zabavama i u lokalima, tako i u filmovima.

Narodni duh

U Egiptu je orijentalni ples pao u nemilost nakon revolucije 1952. i proglašenja republike naredne godine, te je čak nakratko i zabranjen kao ostatak dekadentne prošlosti. Međutim, Egipćani su zahtevali da se ples vrati, što je i učinjeno, ali sa izvesnim ograničenjima. Ipak, novo društvo tražilo je novu igračicu, koja neće biti vezana za osmansku ili kolonijalnu prošlost zemlje, već će izražavati novi nacionalni, narodni ideal. Ona se pojavila u liku Faride Fahmi (rođ. 1940), solistkinje trupe „Reda“, prvog folklornog ansambla u Egiptu koji je postao inspiracija sličnim ansamblima širom arapskog sveta.

„Posuda za pretapanje“ (ili zašto danas toliko toga vezano za orijentalni ples stiže iz Amerika?)

Početkom 20. veka u Sjedinjene Američke Države stigli su prvi useljenici sa teritorija Osmanskog carstva – Arapi, Jermeni i Grci,a u manjem broju i Turci. Naseljavaju se u velikim gradovima kao što je Njujorku, u kojem su vremenom nicali arapski i grčki restorani i klubovi koje su posećivale doseljeničke porodice. Njih su zabavljali orkestri sa muzikom iz zavičaja i, naravno, plesačice.

Publika u tim restoranima, kao i mnogi orkestri, bili su etnički i regionalno izmešani. Često su isti orkestar i iste igračice nastupali čas u arapskom, čas u jermenskom ili grčkom restoranu.

Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina hipici se zanimaju za egzotične kulture, proklamuju povratak prirodi, i trbušni ples postaje deo toga. Vremenom čak i u nekim Holivudskim filmovima se pojavljuju prave orijentalne plesačice. Tako orijentalni ples postaje deo šire popularne kulture u Americi.

Pariz Istoka

Tokom šezdesetih godina Liban je uživao u relativno mirnom periodu, a uz ulaganja naftnih bogataša iz Zaliva postao je jedna od država sa najbržim ekonomskim rastom u svetu. Bejrut je turistički i bankarski centar, omiljen među mondenskim svetom kao „Pariz Istoka“, sve do izbijanja građanskog rata, 1975. Plesačica koja je obeležila taj period bila je Nadija Džamal (Gamal).

Drugo „zlatno doba“ orijentalnog plesa

Krajem sedamdesetih i tokom osamdesetih godina, dok u Libanu besni građanski rat, u drugim delovima sveta orijentalni ples doživljava procvat. Postaje sve popularniji na Zapadu, i u velikom broju lokala u Londonu i Parizu postaje standardni program.

Značajni razvoj sa stanovišta istoriografije plesa predstavljaju pojava i masovna proizvodnja video-kamera i kaseta, tako da iz ovog perioda po prvi put imamo snimke kompletnih celovečernjih programa. Pre svega u Egiptu, ovaj period je novo „zlatno doba“ i u neku ruku vrhunac dosadašnjeg razvoja orijentalnog plesa. U Kairu i drugim većim gradovima svaki hotel i lokal imaju svakodnevni program orijentalnog plesa. Dok su ranije igračice doživljavale pravu slavu tek kada se pojave u nekom filmu, egipatske plesačice u ovom periodu postaju poznate već samim angažmanima u ekskluzivnim lokalima. Igračke zvezde tog vremena bile su „superstarovi“ u pravom smislu te reči, onako kao što su to danas pop pevači.

Orijentalni ples na prelazu iz 20. u 21. vek

Početak devedesetih godina 20. veka donosi s jedne strane kraj petnaestogodišnjeg građanskog rata u Libanu, ali sa druge izbijanje prvog Zalivskog rata.

Liban se obnavlja i ponovo postaje centar popularne zabave u arapskom svetu, posebno kada je reč o muzici i medijima. Od nekadašnjeg „Pariza Istoka“, Bejrut je postao „parti prestonica arapskog sveta“.

Iako devedesete godine i Zalivski rat donose lagano opadanje plesa u samom Egiptu, primat egipatskog stila u Evropi i Americi, u odnosu na druge regionalne stilove, ostaje do danas. Prethodni procvat, kao i tradicionalni status Egipta kao centra arapske filmske industrije, stvara u očima zapadnih igračica, koje od kraja osamdesetih godina u sve većem broju stižu u tu zemlju, predstavu da je egipatski stil zapravo „pravi“ orijentalni ples. Oni kojima se dopao taj „izvorni“ ples trude se da nekako stignu na sam izvor, u Kairo. Videvši to kao priliku da popularišu svoju umetnost, a i da zarade, egipatski koreografi i igrači počeli su da drže seminare i časove za one koji su dolazili. Čak i plesna scena u samom Egiptu sve više je pod uticajem ovog novog, međunarodnog tržišta.

Kraj priče ili novo poglavlje?

Iako orijentalni ples s jedne strane doživljava sve veću popularnost, s druge strane sve češće se govori o opadanju kvaliteta i popularnosti, pa čak i o nestanku orijentalnog plesa. Razlozi za to su mnogobrojni: od porasta popularnosti konzervativizma koji popreko gleda na sve vrste plesa, preko sve veće komercijalizacije popularne kulture, pa do činjenice da porast popularnosti orijentalnog plesa širom sveta postaje mač sa dve oštrice koji preti da ovaj ples samo u nazivu ostane to što suštinski jeste. Muzika, ples ili bilo koja druga kreativna oblast, hermetički izdvojena od kulture iz koje izrasta, postaje puka forma koja se ponavlja, bez mnogo smisla.

Na kraju, ipak, ples se na zahtev publike istovremeno i menja i ostaje isti. Neka suštinska očekivanja u vezi sa orijentalnim plesom nisu se mnogo menjala tokom decenija, pa čak i vekova. Arapi još hvale „emociju“, a Turci „gipkost“ igračice, dok Zapadnjake i dalje fascinira „trbuh koji se kreće“.

Ostaje da se vidi kako će ovaj plesni žanr – između Scile i Haribde potrošačkog društva i raznovrsnog licemerstva – dalje opstajati i razvijati se.